13 Αυγούστου 1909: Η Πάτρα χωρίς τηλεφωνική σύνδεση λόγω... κινήματος

κίνημα Γουδί
Τρί, 13/08/2019 - 08:23

«Άνδρες με τα γερά κορμιά -εσάς λέω του Συνδέσμου λεβέντες!- νέοι με τα γελαστά χρώματα και την αστραπή στο μάτι, πού είσθε;.. Έχω τόσον καιρό (μέρες έσβησαν, έφυγαν μήνες) σας καρτερώ και μαζί μου ο Λαός, βάνω τ' αυτί μου κι ακροάζομαι τον ερχομό σας, για τον ερχομό σας ακροάζεται το έθνος, το ρυθμικό βηματισμό σας προσμένει η ονειροπλέχτρα Φυλή. Σας είδε μιαν αυγή σαν όνειρο τερπνό μέσ’ στον βαρύ τον ύπνο της και πήδησε ξαφνιασμένη κι απορούσα. Εκεί στον κάμπο του Γουδί σάλεψαν ίσκιοι, στο σκοτάδι το βαθύ άστραψαν θυμοί - έτριξαν προγονικά κόκαλα. Και την αυγή, την ώρα που ο ήλιος έβγαινεν αντίκρυ, αψύς και θυμωμένος, αποφασισμένος να φτάσει στο βασίλεμά του, χαλώντας κάθ’ εμπόδιο, σας είδε με το ντουφέκι στο πλευρό, ορκισμένους να κάμετε πατρίδα ή να χαθείτε!.. Σας είδε και στέναξε: Σώθηκα!... Μα από τότε δε σας βλέπει πουθενά! Τι γινήκατε;»

Ανδρέας Καρκαβίτσας

 

Το στρατιωτικό Κίνημα στου Γουδή το 1909 υπήρξε ένα καθοριστικό συμβάν στην εξέλιξη της σύγχρονης Ελλάδας. Συνέβη σε μια κρίσιμη καμπή για το ελληνικό κράτος, το οποίο προσπαθούσε να συνέλθει και να αναδιοργανωθεί δεκαέξι χρόνια μετά την «περίφημη» πτώχευση του 1893 και δώδεκα χρόνια μετά τον καταστροφικό πόλεμο του 1897.

Στις 13/25 Αυγούστου 1909 με διαταγή της κυβέρνησης διακόπτεται η δημοσιογραφική τηλεφωνική σύνδεση μεταξύ Πάτρας-Αθήνας. Αυτό δίνει αφορμή σε διαδόσεις, συζητήσεις και ανησυχίες μεταξύ των κατοίκων της πόλης. Στα τηλεγραφήματα επιβάλλεται λογοκρισία.

«Μέσα στην παραζάλη της εσωτερικής καταστάσεως, ο κ. Ράλλης εσκεφθη ν’ αρπάξη τα σύρματα του Τηλεφώνου Πατρών-Αθηνών και να κλείση ούτω το στόμα των επαρχιακών εφημερίδων, αφού δεν ηδυνήθη να πράξη το ίδιον δια τας εφημερίδας των Αθηνών. Η διακοπή της τηλεφωνικής επικοινωνίας έγινε επειδή ένας ανταποκριτής Αθηναϊκής εφημερίδος ετηλεφώνησε από την Πάτρα μια ψευδή είδηση. Μη χειρότερα!!» διαβάζουμε στο «Νεολόγο», στις 13 Αυγούστου 1909.

Σύμφωνα με τον Αλέκο Α. Μαρασλή, στην «Ιστορία της Πάτρας»,με το μέρος των αξιωματικών τάσσονται οι εργατικές ενώσεις. Οι αξιωματικοί ζητούν σύγκληση της Βουλής, ενώ η κυβέρνηση διάλυση και προκήρυξη εκλογών. Το θέμα της μέρας στην πόλη είναι, αν θα διαλυθεί η Βουλή ή όχι. Αν θα επιδώσει το υπόμνημα ο Σύνδεσμος και πότε. Αξιωματικοί της φρουράς Πατρών ισχυρίζονται ότι δεν θα επιδοθεί το υπόμνημα στην Αθήνα, αν δεν εγκριθεί και από τους αξιωματικούς των επαρχιών.

Στις 6 το απόγευμα της ίδιας ημέρας (13 Αυγούστου 1909) οι εφημερίδες σε χειρόγραφο παράρτημα αναφέρουν ότι «η Κυβέρνηση λίαν πιθανώς παραιτείται εντός της σήμερον».

Ο πρωθυπουργός Ράλλης θεωρεί σίγουρο ότι τελικά θα καταφέρει να αντιμετωπίσει την κατάσταση.

κίνημα Γουδί

Η νύχτα της 14ης προς 15η Αυγούστου του 1909 για τη μικρή Αθήνα των 80.000 κατοίκων ήταν ξεχωριστή. Από νωρίς κυκλοφορούσε η φήμη πως η εκδήλωση στρατιωτικού κινήματος ήταν ζήτημα ωρών κι όντως τα πράγματα δεν είχαν διαφορετικά. Εκείνη τη νύχτα  άμαξες και στρατιωτικά ιππήλατα οχήματα κουβαλούσαν ασταμάτητα αξιωματικούς και στρατιώτες στου Γουδή, στο χώρο που τότε βρίσκονταν οι εγκαταστάσεις της φρουράς των Αθηνών.

Με την ανατολή του ηλίου στο πεδίο ασκήσεων του στρατοπέδου βρίσκονταν συγκεντρωμένοι 449 αξιωματικοί, 2.546 στρατιώτες και ναύτες και 67 χωροφύλακες, όλοι οπλισμένοι, διαθέτοντας επιπλέον και 22 πυροβόλα. Οι συγκεντρωμένες στρατιωτικές δυνάμεις διακήρυξαν την αντίθεσή τους προς την κυβέρνηση της χώρας εκφράζοντας ταυτόχρονα την υποστήριξή τους προς το πρόγραμμα του «Στρατιωτικού Συνδέσμου», στις εντολές του οποίου υπάκουαν.

Τα αίτια που προκάλεσαν το στρατιωτικό κίνημα, όπως τα περιέγραψε αργότερα στα απομνημονεύματά του ο αρχηγός του «Στρατιωτικού Συνδέσμου» Ν. Ζορμπάς ήταν: «Η Βουλευτοκρατία και η συναλλαγή, η οικονομική δυσπραγία ένεκα της πλημμελούς φορολογίας, επιβαρυνούσης ιδίως τας λαϊκάς τάξεις, η κακή απονομή της δικαιοσύνης και η έλλειψις δημοσίας ασφαλείας, ο ατυχής πόλεμος του 1897, το Κρητικόν ζήτημα και το απαράσκευον του κράτους προς οιανδήποτε πολεμικήν δράσιν».

«Από την 9ην πρωινήν αξιωματικοί παντός όπλου, εθεώντο συνενούμενοι εις διάφορα κέντρα και ανήρχοντο από της πλατείας Συντάγματος, την οδόν Κηφισσίας, με τας στολάς-των. Η κίνησις των αξιωματικών εξηκολούθησε μέχρι το μεσονύκτιον ότε όλοι σννεκεντρώθησαν εις το στρατόπεδον. Ο τόπος της στρατόπεδεύσεως είναι το Γουδί... Αρχηγός του κινήματος βεβαιούται ότι είναι ο συνταγματάρχης τον πυροβολικού Ζορμπάς», διαβάζουμε στον τοπικό Τύπο της εποχής.

Στην Πάτρα επικρατεί αγωνία και ανησυχία κυρίως στους εμπορικούς κύκλους από το φόβο οικονομικής κρίσης. Η αστυνομική δύναμη τίθεται σε επιφυλακή. Με έκτακτη αμαξοστοιχία αναχωρεί δύναμη από 70 χωροφύλακες, έπειτα από εντολή του ίδιου του πρωθυπουργού Ράλλη, για να ενισχυθεί η φρουρά της Αθήνας. Η αστυνομία της Πάτρας ενισχύεται από 45 άνδρες που φτάνουν από το Αίγιο και τα Καλάβρυτα. Φρουρούνται οι τράπεζες, ενώ οι περιπολίες στην πόλη και με έφιππους άνδρες πυκνώνουν. Στους κεντρικούς δρόμους διπλασιάζονται οι αστυφύλακες. Αμέσως κυκλοφορεί η διάδοση ότι οι αξιωματικοί της φρουράς στην Πάτρα και στο Μεσολόγγι προσχωρούν στο κίνημα.

κίνημα Γουδί

Στις 15 Αυγούστου 1909 ο «Νεολόγος» γράφει:

«Υπό το κράτος τρόμου η προχθεσινή νυξ. Διατηρούμεν αληθώς υπό το κράτος αγωνίας επιτεινόμενης από στιγμής εις στιγμήν. Αι μυριοπληθείς διαδόσεις, όσαι από ημερών διατυμπανίζονται δια των στηλών του Αθηναϊκού τύπου ανά τα πέρατα της Ελλάδος και πέραν των ορίων αυτής, τείνουν να παραστήσουν την χώραν εκ θεμελίων σαλευομένην.

Οι κάτοικοι περιήλθον εις τοιαύτην ψυχολογικήν ευπάθειαν, ώστε και την τερατωδεστεραν διάδοσιν την πιστεύουν.

Ο αντίκτυπος των ζημιών ήρχισεν ήδη εις το εμπόριον, το οποίον απειλείται με κλονισμόν. Αι φήμαι περί απειλών και συνωμοσιών κατά του καθεστώτος οργιάζουν. Η Κυβέρνησις εσκέφθη να συλλάβει τους πρωταίτιους αξιωματικούς. Διστάζει όμως διότι η ειρηνική επανάστασις των αξιωματικών θα πάρη την επαναστατικήν οδόν. Και τότε αλοίμονον».

Η αστυνομία παίρνει έκτατα μέτρα για να αντιμετωπίσει οποιαδήποτε κατάσταση. Πυκνές περίπολοι διασχίζουν τους δρόμους της πόλης. «Μόλις εγνώσθη ότι επίκειται κίνημα εις τας Αθήνας οι κύκλοι των ενταύθα λωποδυτών ανεταράχθησαν. Πολλοί εξ αυτών επήραν τα εργαλεία των και την εις Αθήνας άγουσαν. Είναι βλέπετε οι κόρακες των κοινωνικών καταιγίδων».

κίνημα Γουδί

Το κίνημα στου Γουδή εξέφραζε την έντονη και για πολλά χρόνια συσσωρευμένη λαϊκή αγανάκτηση στην καθεστηκυία τάξη πραγμάτων του αστικοτζαμπασιδισμού, της συμμαχίας δηλαδή των ανώτερων στρωμάτων της αστικής τάξης με την τάξη των τσιφλικάδων. Δεν επρόκειτο για επανάσταση με την επιστημονική έννοια του όρου, που πολύ απλώς σημαίνει το πέρασμα της εξουσίας από τα χέρια μιας τάξης στα χέρια κάποιας άλλης. Ήταν ένα αστικό κίνημα με ευρεία λαϊκή υποστήριξη, που έφερε μια αλλαγή στον εσωτερικό συσχετισμό του κοινωνικού μπλοκ εξουσίας, ενισχύοντας ακόμη περισσότερο την αστική τάξη έναντι των φεουδαρχών. Την κατάσταση αυτή σφραγίζει η είσοδος του Ελευθερίου Βενιζέλου στην ελληνική πολιτική σκηνή, ο οποίος καλείται από το «Στρατιωτικό Σύνδεσμο», στα τέλη του 1909, να έρθει, στην τότε Ελλάδα, από την Κρήτη που δεν είχε ακόμη ενσωματωθεί στην ελληνική επικράτεια. «Η άφιξή του -γράφει ο Ν. Σβορώνος- ανοίγει νέα περίοδο στην ελληνική Ιστορία». Μια περίοδο που «χρειαζόταν» απαραίτητα το κίνημα του Γουδιού για ν' ανοίξει.

Ας παρακολουθήσουμε συνοπτικά πώς το παρουσιάζει ο ιστορικός Βασίλης Λάζαρης στο σημαντικό του έργο «Οι ρίζες του Ελληνικού Κομμουνιστικού Κινήματος», εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή», σελ. 287-292, στο κεφάλαιο με τίτλο «To στρατιωτικό κίνημα στο Γουδί και τα επακόλουθά του»:

 «Την ίδια εποχή, πάρα πολύ σημαντικά γεγονότα διαδραματίζονταν στην Ελλάδα. Συγκεκριμένα, οι προοδευτικοί αξιωματικοί του στρατού, εκφράζοντας τα συμφέροντα της ελληνικής αστικής τάξης, προχώρησαν στην οργάνωση ένοπλης εξέγερσης, η οποία εκδηλώθηκε τον Αύγουστο του 1909 και ανέτρεψε το παλιό πολιτικό καθεστώς. Επρόκειτο για τη στρατιωτική εξέγερση στο Γουδί, που αποτέλεσε καθοριστικό γεγονός για τις κατοπινές πολιτικές εξελίξεις στη χώρα, αν και σαν κοινωνικό κίνημα δεν κατόρθωσε να χρησιμοποιήσει όλες τις δυνατότητες που του παρουσιάστηκαν και να αλλάξει από τη ρίζα του το πολιτικό σύστημα. Ο αστικός μετασχηματισμός στην Ελλάδα δεν πέρασε, άλλωστε, μέσα από βίαιες εκφράσεις, επειδή οι ίδιοι οι αστοί δεν ξεχώριζαν από τον κοτζαμπασισμό με αξεπέραστες οικονομικές και κοινωνικές αντιθέσεις.

Πολλά υπήρξαν τα αίτια που προετοίμασαν τη στρατιωτική εξέγερση του 1909, ο ίδιος δε ο ηγέτης της, συνταγματάρχης Νικ. Ζορμπάς, είχε αναφερθεί με αρκετή σαφήνεια σ' αυτά. Είχε συγκεκριμένα υπογραμμίσει ότι επρόκειτο, εκτός των άλλων, για τη φαύλη βουλευτοκρατία και για τη συναλλαγή, για την οικονομική δυσπραγία, από αφορμή τη λειψή φορολογία που βάραινε κυρίως τα λαϊκά στρώματα, για την κακή απονομή της δικαιοσύνης, για την έλλειψη δημόσιας ασφάλειας, για τον άτυχο πόλεμο του 1897, για το άλυτο κρητικό πρόβλημα και για την ανικανότητα του κράτους να αναπτύξει οποιαδήποτε αποτελεσματική πολεμική δράση.

Την εξέγερση οργάνωσε και πραγματοποίησε ο "Στρατιωτικός Σύνδεσμος", ο οποίος στη συνέχεια κάλεσε στην Αθήνα τον γνωστό Κρητικό πολιτικό Ελευθέριο Βενιζέλο, προκειμένου να αναλάβει αυτός τις απαραίτητες πρωτοβουλίες, που θα αποσκοπούσαν στην επιστροφή της χώρας στην ομαλότητα του κοινοβουλευτισμού, μετά την απαραίτητη, ωστόσο, εκκαθάριση του αμαρτωλού πολιτικού παρελθόντος. Ήταν μια ενέργεια, στην οποία είχαν οδηγηθεί οι στρατιωτικοί εξαιτίας της απογοήτευσής τους από την αντιδραστική στάση των παλιών κομμάτων απέναντί τους, αλλά και από αφορμή τη μεγάλη δημοτικότητα του Βενιζέλου, που μια τουλάχιστον μερίδα του αθηναϊκού Τύπου τον παρουσίαζε σαν το μοναδικό πολιτικό ηγέτη, που είχε τότε τη δυνατότητα να σώσει τη χώρα, ξεκαθαρίζοντας την κατάσταση με άμεσα ριζοσπαστικά μέτρα.

Ο Βενιζέλος, όμως, διαφώνησε απαρχής με την άποψη ορισμένων δημοκρατικών στοιχείων του "Στρατιωτικού Συνδέσμου" να καταργηθεί ο βασιλικός θεσμός, που ήταν η κυριότερη αιτία για την κακοδαιμονία του τόπου, ενώ παράλληλα πρότεινε στους στρατιωτικούς τη σύγκληση αναθεωρητικής και όχι συντακτικής Εθνοσυνέλευσης. Όπως αναφέρει σχετικά ο Γεώργ. Φιλάρετος, ο Βενιζέλος από τα τέλη ήδη του Δεκέμβρη του 1909, "είχε πλέον, ως φαίνεται, προσχωρήσει εις το στρατόπεδον των φιλογλυξβουργείων, οίτινες ενθαρρυνθέντες εκ τούτου δραστηρίως ειργάζοντο προς διάσωσιν της κινδυνευούσης δυναστείας"».