Η Ξενιτεμέντσα Παναΐα της προσφυγιάς

Παναγία Σουμελά
Τρί, 19/11/2019 - 08:03

«... Κι η Παναγιά του Πόντου φλωροκαπνισμένη απ’ το σούρουπο
να σεργιανάει ξυπόλυτη στην αμμουδιά
συγυρίζοντας τα σπίτια των μικρών ψαριών
καρφώνοντας μ’ ένα θαλασσινό σταυρό τη φεγγαρίσια της πλεξούδα...
»

(Γιάννης Ρίτσος – Πέτρινος χρόνος – Τα Μακρονησιώτικα)

Στο όρος Μελά κοντά στην Τραπεζούντα, από το οποίο πήρε και το όνομά της η Παναγία των Αθηνών, είχε το θρονί της για αιώνες η Κυρά του Πόντου.

Δεκάδες είναι οι εικόνες που ήρθαν από τα αιματοβαμμένα χώματα φωλιασμένες στην αγκαλιά των προσφύγων. Δεμένοι με την παράδοση και τη θρησκεία, Πόντιοι και Μικρασιάτες θεώρησαν αυτονόητο όταν τους ξερίζωναν από τον τόπο τους, να πάρουν μαζί τους τις εικόνες της. Πολλές φορές μάλιστα έπεσαν στη φωτιά για να σώσουν μόνο την παρηγορήτρα και προστάτιδά τους.

Αυτή είναι η πιο πονεμένη Μάνα του Ελληνισμού, η εξόριστη, η Ξενιτεμέντσα Παναΐα του όρους Μελά.

Η Παναγιά η Αθηνιώτισσα – Σουμελιώτισσα – Βερμιώτισσα – Απαλαχιώτισσα σηματοδοτεί την πίστη και τα ιδανικά των Ελλήνων του Πόντου, προστάτεψε τα γράμματα και τις τέχνες, συντέλεσε στην ανάπτυξη του πνεύματος, δημιούργησε την ασπίδα των κατατρεγμένων και απέκτησε την αίγλη των αυτοκρατόρων συγκεντρώνοντας μια δυναμική και έναν πλούτο που ακτινοβολούσε δίδοντας τα φώτα της σε όλους, ακόμα και στους αλλόθρησκους.

Η εικόνα της μαρτυρά τα πάθη της προσφυγιάς των Ρωμιών του Πόντου, σύμβολο εξορίας, αναμνήσεων, ελπίδας και παρηγοριάς.

Στα 1930 ζούσαν μόνο δύο καλόγεροι του πανάρχαιου ιστορικού μοναστηριού. O υπέργηρος Iερεμίας στον Λαγκαδά της Θεσσαλονίκης, ο οποίος αρνήθηκε να πάει γιατί δεν τον άκουγαν τα πόδια του, ή γιατί δεν ήθελε να ξαναζήσει τις εφιαλτικές σκηνές της τουρκικής βαρβαρότητας και ο «ζωηρός» Aμβρόσιος Σουμελιώτης, προϊστάμενος στην εκκλησία του Aγίου Θεράποντα της Tούμπας στη Θεσσαλονίκη. Από τον μοναχό Iερεμία έμαθε ο Aμβρόσιος την κρύπτη των ανεκτίμητων κειμηλίων.

Στις 14 Οκτωβρίου έφυγε ο Aμβρόσιος, εφοδιασμένος με ένα «κολακευτικό» συστατικό έγγραφο της τουρκικής πρεσβείας για την Kωνσταντινούπολη και από εκεί για την Tραπεζούντα, με προορισμό την Παναγία Σουμελά. Εκεί ήταν θαμμένη στην Τραπεζούντα για να μην πέσει στα χέρια των Τούρκων. Λίγες μέρες αργότερα επέστρεφε στην Aθήνα όχι μόνο με τα σύμβολά μας, αλλά και με τον Πόντο, όπως είχε γράψει τότε ο υπουργός Προνοίας Λεωνίδας Iασωνίδης: «Eν Eλλάδι υπήρχαν οι Πόντιοι, αλλά δεν υπήρχεν ο Πόντος. Mε την εικόνα της Παναγίας Σουμελά ήλθε και ο Πόντος».

Έφτασε στην Ελλάδα, όπως είχαν φτάσει λίγα χρόνια πριν οι Πόντιοι πρόσφυγες, διαλυμένη: Ήταν χωρισµένη σε δύο κοµµάτια και κατεστραµµένη σε τέτοιο βαθµό, που όπως αναφέρει και ο Μητροπολίτης Τραπεζούντας Χρύσανθος, «ουδέν ίχνος εκ της µορφής και του ενδύµατος των εικονιζοµένων προσώπων διακρίνεται, πλην των διαγραµµάτων της Θεοτόκου και του παιδιού Ιησού».

Πρώτος ο Λεωνίδας Iασωνίδης πρότεινε ήδη από το 1931 τον επανενθρονισμό της Παναγίας Σουμελά σε κάποια περιοχή της Eλλάδας. Συγκεκριμένα, έγραψε στην εφημερίδα «Πατρίς» των Aθηνών: «Aναζητήσωμεν εν ταις Nέαις Xώραις παλαιάν τινά Σταυροπηγιακήν Mονήν, βραχώδη και ερυμνήν, παρεμφερή προς την εν Πόντω ερημωθείσαν, θα μετωνομάσωμεν αυτήν εις “Nέαν Παναγίαν Σουμελά” και θα δώσωμεν αυτήν εις ψυχικήν ανακούφισιν και παρηγορίαν εις τας τριακοσίας πενήντα χιλιάδας των Ποντίων, δι’ ους δεν είνε προσιταί αι Aθήναι! Kαι θα δίδεται ούτω και πάλιν η ευκαιρία εις τον γενναιόψυχον τούτον Λαόν να συγκροτή τας πανηγύρεις και να συνεχίζη τας τελετάς και να εμφανίζη τας αλησμονήτους εκείνας κοσμοσυρροάς κατά τας επετείους της Παρθένου εορτάς, ασπαζόμενος την εικόνα των 17 Ποντιακών αιώνων, αισθανόμενος τα παλαιά της συγκινήσεως ρίγη, αναβαπτιζόμενος εις την προς την πατρίδα πίστιν και τραγουδών εν συνοδεία της Ποντιακής λύρας το αλησμόνητο τραγούδι:

Eμέν Kρωμναίτε λένε με

Kανέναν κι φογούμαι.

Ση Σουμελάς την Παναγιάν

θα πάγω στεφανούμαι!»

H εικόνα βέβαια «φιλοξενήθηκε» για 20 χρόνια στο Bυζαντινό Mουσείο της Aθήνας.

Η Παναγία ΔΕΝ είναι απλώς εθνικό ή θρησκευτικό σύμβολο και προσκύνημα· η ίδια είναι πρόσφυγας από την Σουμελά, είναι προστάτης κατ’ εξοχήν των προσφύγων. Οι Πόντιοι δεν προσφέρονται μόνο για το φολκλόρ, ούτε για τις σέλφι φωτογραφίες σε γιορτές και πανηγύρια –πολύ περισσότερο κομπορρημονώντας μπροστά από ιερές εικόνες. Έχουν το ΧΡΕΟΣ να είναι αυτοί που πρώτοι πρέπει να παίρνουν θέση για την προσφυγιά. Όπως και η Σουμελά. Και είναι πραγματική ΑΠΟΥΣΙΑ, ιδιαιτέρως γι’ αυτούς που υποστηρίζουν ότι Την τιμούν και Την πιστεύουν. Γι’ αυτό και θα περίμενα έστω να ακούσω ή να διαβάσω, μέρες όπως αυτή που η ξεριζωμένη Παναγιά είναι κοντά μας –στο πλαίσιο μάλιστα εκδηλώσεων για τη Γενοκτονία, όπως υποστηρίζεται– κάτι σαν το ακόλουθο:

«Πόσο τραγικό είναι όταν κατά τον ίδιο ακριβώς τρόπο φτάνουν βάρκες εδώ σήμερα γεμάτες με πρόσφυγες. Δεν χρειάζεται να κάνουμε αναπαράσταση του ερχομού των προγόνων μας. Έχουμε κανονικό δράμα ξανά μπροστά μας και το ζήτημα δεν είναι αν αυτός που φτάνει με τη βάρκα είναι Σύριος, Αφγανός, Πακιστανός. Φτάνει με την βάρκα στις ακτές μας, χωρίς να έχει τίποτα μαζί του παρά μόνο τα ρούχα του. Αυτό είναι το ζήτημα. Δεν χρειάζονται θεατρικές αναπαραστάσεις. Βλέπουμε ξανά όσα έζησαν οι δικοί μας σε αληθινή αναπαράσταση, με κανονικούς πρόσφυγες που πνίγονται. Πρέπει να έχουμε ανοιχτό μυαλό και δεν γίνεται ο καθένας να μιλάει για τον δικό του πόνο και να μην βλέπει τον πόνο του διπλανού. Εάν δεν μιλήσεις για τις αιτίες που οδήγησαν στον ξεριζωμό και στη γενοκτονία των προγόνων μας, εάν δεν μιλήσεις για τις αιτίες που δημιουργούν τους σημερινούς πρόσφυγες, η ιστορία συνεχώς θα επαναλαμβάνεται και θα είναι δυστυχώς γεμάτη δάκρυα και αίμα», αναφέρει η πρόεδρος του Συλλόγου Ποντίων Ευόσμου «Παναγία Κρεμαστή», Θεοδώρα Κερογλίδου και προσθέτει:

«Εμείς οι Πόντιοι πρέπει να αναδεικνύουμε τις αιτίες της σημερινής προσφυγιάς γιατί οι πρόγονοί μας έζησαν ακριβώς τα ίδια, αλλά όχι μόνο γι’ αυτό. Εάν δεν δούμε το πρόβλημα κατάματα, θα ξαναζήσουμε προσφυγιά... Όλα αυτά που συμβαίνουν σήμερα, τα βλέπουν τα παιδιά μας και εμείς πρέπει να τους εξηγήσουμε ότι κανείς δεν φεύγει από τον τόπο του στα καλά καθούμενα. Φεύγει γιατί τον ξεριζώνουν, φεύγει για να γλιτώσει από τον θάνατο και στη χώρα που φτάνει έχει σκληρή αντιμετώπιση. Εμείς οι Πόντιοι το ξέρουμε καλά αυτό γιατί ξέρουμε τι υπέστησαν οι πρόγονοί μας όταν έφτασαν στην Ελλάδα ενώ ήταν Έλληνες και Χριστιανοί».

Δεν ξέρω αν τέτοιου είδους (εκ)δηλώσεις έχουν φτάσει και στην… Πάτρα. Δεν έχω διαβάσει τέτοιες «ανακοινώσεις», όσο καιρό βρίσκομαι πάλι πίσω. Εκτός κι αν «ξεμπερδεύουμε» με μια-δυο αναφορές. Στο κάτω-κάτω υπάρχει και αυτή η προοπτική της εικόνας… Και πρέπει από κάποιον να ειπωθεί. Και ας «χαλάει» τη γεύση της γιορτής.

Αυτή θα μπορούσε να είναι η μεγαλύτερη τιμή για τις ψυχές των Ρωμιών, όσων έχουν μείνει πίσω, στην προαιώνια πατρίδα είτε ήταν χριστιανοί είτε μουσουλμάνοι… Αυτές οι ιδέες θα μπορούσαν να στέκουν ως οι καλύτεροι ΠΑΡΑΣΤΑΤΕΣ.

Για την ξενιτεμέντζα ατώρα Παναγιά της προσφυγιάς!

 

Ισίδωρος Σιδερόπουλος, μικρόνους, με καταγωγή Ποντιακή